Gehoorzaamheid als staatsgodsdienst geplaatst

Nederland is een wonderlijk land. Niet omdat alles zo goed geregeld is, maar omdat we blijven geloven dat méér van hetzelfde ooit een andere uitkomst zal opleveren. Iedere keer als de overheid een probleem veroorzaakt, is de oplossing… meer overheid. Meer regels. Meer loketten. Meer formulieren. Meer vergunningen. Meer controleurs die controleren of de andere controleurs wel goed gecontroleerd hebben. Als bureaucratie een Olympische sport was, had Nederland het goud al gewonnen voordat de openingsceremonie begon.

Ondernemers bouwen bedrijven op. Ambtenaren bouwen procedures. De één creëert waarde, de ander creëert handleidingen over hoe waarde gecreëerd zou moeten worden. En vreemd genoeg vindt juist die laatste groep zichzelf onmisbaar. In Den Haag lijkt de werkelijkheid zich af te spelen in Excel-sheets, beleidsnota’s en PowerPoint-presentaties. Daar groeit een economie vanzelf als je maar genoeg visiedocumenten schrijft. Een failliete winkelstraat is geen probleem, maar een “uitdaging binnen de gebiedstransitie”. Een ondernemer die stopt is geen verlies, maar “een beweging binnen een veranderende economische dynamiek”. De bakker is failliet… maar de communicatieadviseur heeft er een prachtige infographic van gemaakt.

Het mooiste is misschien nog wel de Tweede Kamer. Veel Kamerleden hebben hun loopbaan grotendeels binnen de overheid, politiek of publieke sector doorgebracht. Daardoor ontstaat gemakkelijk een wereldbeeld waarin regels de werkelijkheid lijken te zijn, in plaats van andersom. Mensen die nooit persoonlijk verantwoordelijk waren voor een loonlijst of een faillissementsrisico, vertellen ondernemers hoeveel risico zij best nog kunnen dragen. Dat is ongeveer alsof een maagd relatietherapie geeft.

En de ambtenaar? Die lijkt soms vooral bezig met de vraag of vakje 17B correct is ingevuld. Gezond verstand past niet altijd in een protocol. Eigen verantwoordelijkheid heeft geen registratienummer. Dus wordt iedere beslissing doorgeschoven. Naar een collega. Naar een teamleider. Naar een afdelingshoofd. Naar een commissie. Naar een werkgroep. Tot uiteindelijk niemand verantwoordelijk is… behalve de ondernemer die failliet is.

Ondertussen doen wij braaf mee. We betalen. We gehoorzamen. We vullen formulieren in waarvan niemand meer weet waarom ze bestaan. We vragen toestemming voor dingen die vroeger vanzelfsprekend waren. En we bedanken de overheid vriendelijk wanneer de vergunning eindelijk binnen is om iets te mogen doen wat onze ouders zonder dertien loketten, zes inspecties en een digitaal portaal gewoon deden.

Misschien is dát wel de grootste prestatie van de Nederlandse overheid. Niet dat ze de samenleving bestuurt, maar dat ze miljoenen mensen heeft overtuigd dat de samenleving zonder haar onmiddellijk zou instorten. Terwijl het in werkelijkheid precies andersom is. Zonder ondernemers, vakmensen, boeren, bouwers en iedereen die iedere ochtend gewoon aan het werk gaat, blijft er van de overheid weinig meer over dan een vergadercultuur die vooral zichzelf in stand houdt.

En toch lijkt men in Den Haag nog altijd te denken dat de motor van Nederland daar draait. Nee. Die draait al eeuwen buiten Den Haag. Daar waar mensen risico nemen, investeren, produceren en belasting betalen. De tragische ironie is dat juist die motor steeds zwaarder wordt belast door degenen die ervan afhankelijk zijn. En als hij uiteindelijk stilvalt? Dan verschijnt er ongetwijfeld een commissie die na drie jaar onderzoek concludeert dat niemand het had kunnen voorzien.